Het sterrenbeeld Ossenhoeder

Het sterrenbeeld Ossenhoeder

De Ossenhoeder is een sterrenbeeld van het noordelijk halfrond. Zijn helderste ster, α Bootis, draagt de Griekse naam Arcturus (berenhoeder). Hij is de helderste ster van de noordelijke hemel en de vierde helderste van het hele firmament. Ten noorden van de Ossenhoeder, in de richting van de Draak, lag vroeger het sterrenbeeld Muurkwadrant (in 1795 door Lalande ingevoerd). Daarnaar zijn tot op heden de Quadrantiden genoemd, een meteorenzwerm begin januari.

De Ossenhoeder wordt ook runderherder of ossendrijver genoemd; de Griekse naam Boötes betekent zelf al “ossendrijver”. Ook de oude Romeinen zagen in de zeven sterren van de Grote Wagen in het sterrenbeeld Grote Beer zeven ploegossen en in het naburige sterrenbeeld hun drijver. De Engelsen zien in de Grote Wagen tot op heden een ploeg en daarnaast de ploeger. Bij dit sterrenbeeld hebben echter de oude Grieken het pleit gewonnen: zij zagen in de zeven sterren eenvoudigweg het achterlijf van de beer en in het naburige sterrenbeeld de berenhoeder.

Mythologie

Volgens de Griekse mythologie belichaamt Boötes Ikarios, de grondlegger van de wijnbouw. Deze kennis bracht Dionysos, de god van de wijn, hem hoogstpersoonlijk bij. Op een van zijn zwerftochten was Dionysos te gast bij Ikarios. De aangeboden geitenmelk sloeg hij vriendelijk af; in plaats daarvan liet hij Ikarios zijn zelfverbouwde wijn proeven. Omdat Ikarios een begenadigd tuinier was, besloot Dionysos hem in te wijden in de kunst van de wijnbouw en de wijnbereiding. Daarna trok Ikarios met zijn hond Maira door het land om de drank bij het volk bekend te maken. Daarbij stuitten zij op een groep herders, aan wie Ikarios welwillend iets van zijn drank aanbood. De herders waren de alcohol niet gewend en werden snel dronken en bewusteloos. Hun kameraden dachten dat ze vergiftigd waren, doodden Ikarios en begroeven hem onder een boom. Zijn hond Maira rende jankend naar huis, naar Erigone, de dochter van Ikarios, en leidde haar naar het graf van haar vader. In haar wanhoop benam Erigone zich het leven, en ook Maira stierf van verdriet. Een alternatieve sage lijkt op de mythologie van het sterrenbeeld Grote Beer. De oppergod Zeus maakte Callisto zwanger, die hem de zoon Arkas baarde. Hera, de jaloerse echtgenote van Zeus, veranderde Callisto daarop in een beer. Toen Callisto later Arkas tegenkwam, die inmiddels tot jager was opgegroeid, verhinderde Zeus op het laatste moment dat Arkas zijn moeder in berengedaante doodde. Callisto werd als het sterrenbeeld Grote Beer aan de hemel geplaatst, en haar zoon Arkas werd, afhankelijk van de mythologie, als Kleine Beer of als Ossenhoeder vereeuwigd.