Steekkaart
- Latijnse naam
- Octans (Oct)
- Helderste ster
- ν Octantis (ν Oct)
- Relatieve helderheid
- 3,73 mag
- Hipparcos-catalogus
- HIP 107089
- Oppervlakte
- 291 deg² (plaats: 50 van 88)
- Rechte klimming
- 0h 00m 00s tot 24h 00m 00s
- Declinatie
- -90° 00' 00'' tot -74° 18' 14''
- Aangrenzende sterrenbeelden
- Indiaan, Pauw, Paradijsvogel, Kameleon, Tafelberg, Kleine Waterslang, Toekan
Zichtbaarheid
Het sterrenbeeld Octant
De Octant is een sterrenbeeld van het zuidelijk halfrond. Het sterrenbeeld is circumpolair rond de zuidpool. Dat betekent dat zijn sterren zo dicht bij de hemelpool staan dat ze, gezien vanuit Sydney, nooit ondergaan. Het sterrenbeeld staat daar dus het hele jaar boven de horizon. Het sterrenbeeld is de zuidelijke tegenhanger van het sterrenbeeld Kleine Beer op het noordelijk halfrond.
De zuidelijke poolster is σ Octantis. Door zijn nabijheid tot de zuidpool is hij de enige ster van het zuiden die altijd op dezelfde plaats aan de hemel staat. Hij staat bijna precies boven de aardas, waar de aarde in 24 uur eenmaal omheen draait, en neemt net als zijn noordelijke tegenhanger nauwelijks aan deze draaiing deel. Met het blote oog is hij echter alleen onder optimale omstandigheden te zien, want zijn lichtkracht is meer dan twintig keer zwakker dan die van de Poolster op het noordelijk halfrond. Het sterrenbeeld Zuiderkruis is daarom veel beter geschikt om de zuidpool te bepalen.
Door de schommeling van de aardas behoudt σ Octantis zijn bijzondere positie echter niet eeuwig. Over ongeveer 3000 tot 7000 jaar trekt de pool door de sterrenbeelden Kiel en Zeilen. Dan zullen ook de bewoners van het zuidelijk halfrond een met het blote oog zichtbare poolster hebben.
Geschiedenis
De Franse theoloog Nicolas-Louis de Lacaille, die zijn leven aan de astronomie, de geodesie en de wiskunde wijdde, voerde 14 nieuwe sterrenbeelden van het zuidelijk halfrond in. In 1750 vertrok hij voor een vierjarige reis naar Kaap de Goede Hoop, om o.a. de sterrenbeelden van de zuidelijke hemel waar te nemen. Daarbij catalogiseerde hij bijna 10.000 sterren. Zijn nieuwe sterrenbeelden vernoemde Nicolas-Louis de Lacaille meestal naar technische instrumenten. Zo ontstonden de sterrenbeelden Beeldhouwer, Oven, Graveerstift, Luchtpomp, Schilder, Microscoop, Net, Octant, Slingeruurwerk, Kompas, Tafelberg, Telescoop, Winkelhaak en Passer. Daarnaast verdeelde hij het grote antieke sterrenbeeld Schip Argo in de drie sterrenbeelden Kiel, Achtersteven en Zeilen. Zijn sterrencatalogus van het zuiden verscheen in 1763, een jaar na zijn dood, onder de titel “Coelum Australe Stelliferum”. Zijn 14 nieuwe sterrenbeelden hebben gemeen dat ze uit relatief lichtzwakke sterren bestaan.
Nicolas-Louis de Lacaille vereeuwigde met de Octant een belangrijk hoekmeetinstrument, de voorloper van de eveneens aan de hemel vereeuwigde sextant. De zeevaarders gebruikten hem, zoals later ook de sextant, om de hoogte van sterren boven de horizon te meten en zo te navigeren en hun positie te bepalen.
